Właściwość komornika określa, który komornik sądowy może prowadzić konkretne postępowanie egzekucyjne. Wynika ona z dwóch aktów prawnych: ustawy z 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych oraz Kodeksu postępowania cywilnego. Pierwszy określa między innymi obszar działania komornika i zasady wyboru kancelarii przez wierzyciela, drugi wskazuje właściwość dla poszczególnych sposobów prowadzenia egzekucji.
Przepisy KPC pozwalają więc ustalić komornika właściwego w danej sprawie, natomiast ustawa o komornikach sądowych w określonych przypadkach pozwala wierzycielowi wybrać inną kancelarię.
Czym jest właściwość komornika i z czego wynika?
Kodeks postępowania cywilnego nie zawiera jednej reguły określającej właściwość miejscową komornika dla wszystkich rodzajów egzekucji. Zasady różnią się w zależności od tego, do jakiego składnika majątku kierowana jest egzekucja – inne obowiązują przy ruchomościach, inne przy nieruchomościach czy wierzytelnościach. W wielu przypadkach punktem odniesienia jest ogólna właściwość dłużnika, ustalana co do zasady według miejsca zamieszkania osoby fizycznej albo siedziby osoby prawnej. Przepisy przewidują również dodatkowe reguły na wypadek, gdy takiej właściwości nie można ustalić.
Dłużnik nie wybiera komornika prowadzącego jego sprawę. O właściwości decydują przepisy, rodzaj egzekucji i tam, gdzie prawo na to pozwala – decyzja wierzyciela o skorzystaniu z prawa wyboru komornika.
Rewir komornika a obszar właściwości sądu rejonowego
Zgodnie z art. 8 ustawy o komornikach sądowych komornik działa na obszarze swojego rewiru, a rewirem jest obszar właściwości sądu rejonowego, przy którym działa. W jednym rewirze może działać więcej niż jeden komornik. Jeżeli funkcjonuje tam kilka kancelarii, wierzyciel może skierować wniosek do jednego z komorników działających przy właściwym sądzie rejonowym. Nie korzysta wtedy z prawa wyboru w rozumieniu art. 10 ustawy, dlatego nie musi składać dodatkowego oświadczenia o wyborze komornika.
Co do zasady komornik działa w granicach swojego rewiru, chyba że wierzyciel skutecznie skorzystał z prawa wyboru albo przepis szczególny pozwala komornikowi działać poza tym obszarem. Przykładem jest egzekucja z ruchomości – komornik, który wszczął egzekucję z części ruchomości dłużnika, pozostaje właściwy również do pozostałych, nawet gdy znajdują się one w okręgu innego sądu.
Właściwość ogólna dłużnika – miejsce zamieszkania lub siedziba
Egzekucja z ruchomości należy do komornika ogólnej właściwości dłużnika, zgodnie z art. 844 § 1 KPC. Jeżeli dłużnik nie ma miejsca zamieszkania, siedziby ani oddziału na terytorium Polski, właściwy jest komornik działający przy sądzie, w którego okręgu znajdują się ruchomości.
Komornik, który wszczął egzekucję z części ruchomości dłużnika, pozostaje właściwy również do przeprowadzenia egzekucji z pozostałych ruchomości, choćby znajdowały się w okręgu innego sądu. Rozproszenie majątku nie musi więc oznaczać prowadzenia egzekucji przez kilka kancelarii.
Prawo wyboru komornika przez wierzyciela
Art. 10 ustawy o komornikach sądowych pozwala wierzycielowi w określonych sprawach wybrać komornika spoza właściwego rewiru, ale nie z dowolnego miejsca w Polsce. Wybór jest ograniczony do obszaru właściwości sądu apelacyjnego, na którym znajduje się siedziba kancelarii komornika właściwego według przepisów KPC. Miejsce zamieszkania wierzyciela nie ma przy tym znaczenia.
Komornik wybrany przez wierzyciela może więc prowadzić sprawę poza swoim rewirem, ale skorzystanie z tego uprawnienia wymaga formalnego potwierdzenia. Wierzyciel składa wraz z wnioskiem o wszczęcie egzekucji pisemne oświadczenie, że korzysta z prawa wyboru komornika. Prawo to dotyczy spraw wskazanych w art. 3 ust. 3 pkt 1-2a ustawy o komornikach sądowych, w tym przede wszystkim spraw egzekucyjnych i dotyczących wykonania zabezpieczenia. Ustawa przewiduje jednak kilka kategorii, w których wybór innego komornika jest wyłączony.
Sprawy wyłączone spod prawa wyboru komornika
Prawo wyboru nie przysługuje w sprawach o egzekucję z nieruchomości, wydanie nieruchomości, wprowadzenie w jej posiadanie, opróżnienie pomieszczeń – w tym lokali mieszkalnych – z osób lub rzeczy, a także w sprawach, w których przepisy o egzekucji z nieruchomości stosuje się odpowiednio. W tych przypadkach właściwość wynika z przepisów KPC i wierzyciel nie może jej zmienić poprzez złożenie oświadczenia o wyborze komornika.
Jeżeli sprawa trafi do komornika, który nie jest właściwy do jej prowadzenia, powinien on stwierdzić swoją niewłaściwość i przekazać ją zgodnie z właściwością. Gdy w odpowiednim rewirze działa więcej niż jeden komornik, wierzyciel otrzymuje możliwość wskazania kancelarii, której sprawa ma zostać przekazana.
Właściwość przy poszczególnych sposobach egzekucji
Egzekucja z nieruchomości należy do komornika działającego przy sądzie, w którego okręgu nieruchomość jest położona – zgodnie z art. 921 § 1 KPC. Jeżeli nieruchomość znajduje się w okręgu kilku sądów, wyboru spośród właściwych komorników dokonuje wierzyciel na podstawie art. 921 § 2 KPC. Nie jest to jednak prawo wyboru wynikające z art. 10 ustawy o komornikach sądowych, lecz odrębna reguła przewidziana w KPC.
Egzekucja z innych wierzytelności, uregulowana w art. 895 KPC, należy do komornika sądu ogólnej właściwości dłużnika. Jeżeli nie ma podstaw do ustalenia tej właściwości, właściwy jest komornik sądu ogólnej właściwości osoby zobowiązanej względem dłużnika. Gdy takiej osoby nie ma, właściwość ustala się według miejsca, w którym znajduje się przedmiot świadczenia lub prawa. Jeżeli wykonanie prawa jest związane z posiadaniem dokumentu, właściwy jest natomiast komornik sądu, w którego okręgu dokument się znajduje.
Przy egzekucji z wynagrodzenia za pracę oraz z rachunku bankowego właściwy jest komornik ogólnej właściwości dłużnika. Wynika to odpowiednio z art. 880 i art. 889 § 1 KPC. Siedziba pracodawcy ani banku nie decyduje więc o tym, który komornik jest właściwy.
Kiedy komornik z wyboru musi odmówić wszczęcia egzekucji?
Prawo wierzyciela do wyboru komornika nie oznacza, że wybrana kancelaria zawsze może przyjąć sprawę. Art. 10 ustawy o komornikach sądowych przewiduje sytuacje, w których komornik z wyboru ma obowiązek odmówić wszczęcia egzekucji, wykonania postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia albo europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym.
Jedną z przesłanek jest zaległość w prowadzonych egzekucjach przekraczająca sześć miesięcy, z wyjątkiem sytuacji określonej w ustawie, dotyczącej kancelarii o niższym wpływie spraw. Obowiązek odmowy powstaje również po przekroczeniu określonych limitów wpływu spraw – między innymi 2500 spraw w danym roku przy skuteczności egzekucji w poprzednim roku nieprzekraczającej 35% albo 5000 spraw w danym roku. W pierwszych dwóch latach kalendarzowych działalności komornik nie może z kolei przyjąć więcej niż 2500 spraw z wyboru wierzyciela rocznie. Może również odmówić danemu wierzycielowi przyjęcia kolejnej sprawy, jeżeli liczba wniosków egzekucyjnych złożonych przez niego w danym roku przekroczyła 100.
Jeżeli dopiero po wszczęciu postępowania okaże się, że w chwili złożenia wniosku dłużnik mieszkał poza rewirem komornika, a jednocześnie istniały ustawowe podstawy do odmowy przyjęcia sprawy z wyboru, komornik przekazuje ją komornikowi właściwości ogólnej dłużnika. Jeżeli w odpowiednim rewirze działa kilku komorników, wierzyciel jest wzywany do wskazania kancelarii.
Jak ustalić właściwego komornika przed złożeniem wniosku?
Ustalenie właściwego komornika warto zacząć od określenia sposobu egzekucji. KPC przewiduje bowiem różne reguły w zależności od rodzaju majątku lub obowiązku, którego dotyczy postępowanie. Przy wielu typowych sposobach egzekucji pieniężnej punktem odniesienia jest ogólna właściwość dłużnika, ustalana co do zasady według jego miejsca zamieszkania albo siedziby. W przypadku nieruchomości oraz niektórych sposobów egzekucji świadczeń niepieniężnych decydują jednak odrębne przepisy, związane między innymi z miejscem położenia nieruchomości.
Po ustaleniu właściwego sądu rejonowego można sprawdzić komorników działających w danym rewirze. Minister Sprawiedliwości prowadzi wykaz komorników wraz z informacją o rewirach i siedzibach kancelarii, a odrębne wykazy prowadzą prezesi sądów rejonowych. Następnie wierzyciel może ustalić, czy w jego sprawie dopuszczalne jest skorzystanie z prawa wyboru. Jeżeli wybiera komornika spoza właściwego rewiru w granicach dopuszczonych przez ustawę, wraz z wnioskiem powinien złożyć pisemne oświadczenie o skorzystaniu z prawa wyboru.
Dłużnik, który chce sprawdzić właściwość komornika prowadzącego jego sprawę, powinien uwzględnić nie tylko swoje miejsce zamieszkania i rodzaj prowadzonej egzekucji, ale również możliwość skorzystania przez wierzyciela z prawa wyboru. Sam fakt, że kancelaria komornika znajduje się poza rewirem ogólnej właściwości dłużnika, nie oznacza jeszcze, że prowadzi sprawę nieprawidłowo. Znaczenie ma również moment wszczęcia postępowania – komornik właściwy w chwili jego wszczęcia co do zasady pozostaje właściwy aż do zakończenia sprawy, nawet jeżeli w jej toku zmienią się okoliczności, na których opierała się właściwość.
Jeżeli komornik stwierdzi swoją niewłaściwość, wydaje postanowienie o przekazaniu sprawy zgodnie z właściwością. Na czynności komornika oraz zaniechanie dokonania czynności co do zasady przysługuje skarga do sądu rejonowego. Skargę wnosi się za pośrednictwem komornika, który dokonał zaskarżonej czynności lub jej zaniechał, a rozpoznaje ją sąd właściwy ze względu na siedzibę kancelarii komornika. Termin na jej wniesienie wynosi co do zasady tydzień, przy czym początek biegu terminu zależy od okoliczności określonych w art. 767 § 4 KPC.